مطالب ارائه شده توسط مدرسین کارگاه درس املاء
به نام خداوند زیبایی ها
مقدمه :
• شاید بسیاری از افراد وقتی واژه دیکته را می شنوند یک معلم به ذهنشان می آید که کتاب فارسی را در دست دارد و کلمات را بلند بلند برای دانش آموزانش می خواند و دانش آموزان نیز آن را در دفتر خود می نویسند، در پایان املا معلم برای دانش آموزان لغت سخت می گوید و خودش آنها را تصحیح می کند. باید گفت این روش مربوط به سال ها پیش است و بنده بعید می دانم که دیگر هیچ آموزگاری از این روش قدیمی و خشک و خسته کننده استفاده کند. هدف از املا این است که دریابیم دانش آموز تا چه حد به اهداف تعریف شده دست یافته و برای رفع مشکل او، نه ابزاری برای مچ گیری و تنبیه
تعریف املاء
• املا به معنی جانشین ساختن صحیح صورت نوشتاری کلمات حروف به جای صورت آوای آن‌هاست
اهداف درس املا در دوره‌ی ابتدایی:
•
1- آموزش نوشتن کلماتی که مورد احتیاج دانش‌آموزان است.
2- ارزشیابی از آموخته‌های دانش‌آموزان
3- افزایش خزانه‌ي لغات دانش‌آموزان
4- آموزش شیوه‌ي نگارش حروف و کلمات
در یادگیری املا یک کلمه سه عامل موثر می‌باشد:
الف) آنها را خوب بشنوند + تشخيص دقيق كلمه + ادراك كلمه
ب) آنها را خوب تشخيص دهند + يادآوري و مجسم ساختن تصوير + بازشناسي كلمه صحيح در ذهن.
ج) آنها را درست بنويسند + نوشتن صحيح حروف سازنده كلمه + بازنويسي كلمه و توالي مناسب آنها.
مقدار متن املاء
¡ برای کلاس اول ابتدایی در نیم سال اول 8 جمله حداکثر 35 کلمه و در نیم سال دوم 10 جمله حداکثر 40 کلمه، برای کلاس دوم ابتدایی حداکثر 10 سطر حدود 100 کلمه، برای کلاس سوم ابتدایی حداکثر 12 سطر حدود 120 کلمه، برای کلاس چهارم و پنجم ابتدایی حداکثر 15 سطر حدود 150 کلمه.
روش های پیشنهادی در درس املاء
Ò روش اول :
Ò املای کارتی : معلم می تواند املا را بر روی چندین كارت بنویسد و این كارت ها را بین گروه ها تقسیم كند تا تمام گروه ها كارتها را ببینند و سپس كارتها را جمع كرده و از روی آنها دیكته بگوید.
املای کارتی خود بر چند نوع است .
} الف ) استفاده از كارت لغات جديد:
} شكل لغات جديد درس را برروي كارتهايي بنويسيد و
} بعد آنها را در اختيار فرزندتان قرار دهيد. بعد
} كارتها را جمع كنيد و املا را بگوييد.
} ب )استفاده از كارت لغات غلط: فرزندتان غلطهاي قبلي خود را جمع آوري كند
} و بر روي كارتهاي بزرگ و خوانا بنويسد و قبل از
} گفتن املا آنها را بررسي كند تا دوباره غلط
} ننويسد. بعد از بررسي، املا را به او بگوييد.
ج ) استفاده از كارت لغات غلط و صحيح:
} كلماتي را كه مشكل است و يا كودكان در املاي آن اشكال دارند، به صورت صحيح و غلط بر روي چند كارت مثلاً به تعداد 15 عدد بنويسيد و آنها را در اختيار فرزندتان قرار دهيد و به او بگوييد صحيح و غلط ها را از هم جدا كند. اين كار باعث تقويت حافظه و تمركز او خواهد شد.
روش دوم :
¡ ) هر گروه یك متن املاء با كمك تمام اعضای گروه خود می نویسد و معلم املای همه گروهها را جمع آوری كرده و می خواند سپس یا بهترین دیكته به كل كلاس گفته می شود و یا از هر گروه یك پاراگراف انتخاب كرده و دیكته تلفیقی تهیه كرده و به كل كلاس، دیكته می گوییم. در این صورت متن دیكته را بچه ها انتخاب كرده اند.
روش سوم :
• دانش آموزان را گروه بندی می كنیم و سپس
• هر گروه متن دیكته ای را می نویسد و برای
• گروه دیگر می خواند تا آن گروه بنویسد و
• بالعکس. دیكته گروه به گروه نام دیگر این
• دیكته است.
} روش چهارمدانش آموزان املا را در هوا بنویسند و معلم در
} هوا تصحیح كنیم، نه با قلم بر روی كاغذ.سپس
} آن را در هوا پاک کند تا هوا آلوده نشود
} (فرهنگ پاک سازی محیط )
پنجمین روش :
• می توان متن املایی را به صورت پلی كپی
• بدون نقطه، بدون تشدید و یا به صورت لغات
• ناقص به دانش آموزان داد تا آنان در جای
• مناسب نقطه بگذارند یا تشدید قرار دهند و یا
• لغات ناقص را كامل كنند.
روش ششم :
¡ می توان دیكته را به صورت لغات صحیح و غلط
¡ در كنار هم قرار داد تا بچه ها كلمه غلط را خط
¡ بزنند.
• روش هفتم : املاي كمري: كلماتي را كه فرزندان در آنها اشتباه و يا مشكل دارند را با انگشت اشاره بر روي كمر او بنويسيم. . او با كمي دقت و تمركز كلمه را متوجه مي شود و بر روي كاغذ مي نويسد.
هشتمین روش
• 1. املای دو نفره پای تابلو : بدین صورت که یک نفر دانش آموز به دانش آموزی دیگری املای پای تخته می گوید و او می نویسد اگر نویسنده کلمه ای را بلد نبود از همکلاسیهایش شکل درست کلمه را می پرسد. بعد جای این دو نفر عوض می شود و سرانجام همه کلاس دو نفر دو نفر پای تابلو می آیند.
روش نهم
معلم از کلماتی که اکثر شاگردان آن ها را غلط
نوشته اند متنی تهیه کند و از آن متن املا بگویید .
روش دهم
متنی را املا می گوییم و بچه ها مجازنداگر
املای کلمه را نمی دانند با مراجعه به کتاب
شکل درست آن کلمه را بیابند.
روش یازدهم
املا را بگوییم و از بچه ها بخواهیم
هم خانواده ی هر کلمه ای را که میدانند به
جای آن کلمه بنویسند .
عمده ترین مشکلات املایی
الف. نارسانویسی:
Ò - نارسانویسی به وضعیتی اطلاق می‌شود که دانش‌آموزان قواعد نگارشی در هنگام نوشتن رعایت نمی‌کنند، تمام کلمه یا بخشی از حروف آن را نمي‌تواند هم اندازه و هم شکل طبق قواعد نگارشی بنویسد، همچنین نارسایی آموزش در مورد استثناها و قواعد نگارشی جزو این دسته از مشکلات است. مثل نوشتن کلمه‌ي بندگی به صورت بنده‌گی یا نوشتن کلمه‌ی خواهر به صورت خاهر و... در این نوع اختلال دانش‌آموز کلمه را از نظر نقطه، دندانه، شکل درست حرف و... کاملاً درست می‌نویسد تنها مشکل این است که دانش‌آموز معیار درست نویسی کلمه و حروف آن را رعایت نمی‌کند.
Ò
علت :
1) دانش‌آموز مهارت‌هایي نظیر چرخش دست در نوشتن، گرفتن صحیح مداد را به خوبی یاد نگرفته است.
Ò
2) عدم حرکت مناسب انگشتان
3) ناهماهنگی چشم و حرکت دست
4) وضعیت قرار گرفتن نامناسب دفتر و مداد به هنگام نوشتن
5) نارسایی آموزش معلم در تمرین نوشتاری حروف
6 ) عدم هماهنگی حواس دیداری، شنیداری و حرکتی
7) خطا در ادراک دیداری حروف و کلمات
Ò 8) فاصله‌ي نامناسب چشم به هنگام نوشتن
9) عدم توانایی کنترل دست در هنگام نوشتن
10) عدم هماهنگی کلی بدن
Ò 11 ) تأخیر در تکلم فرد
12) پرتحرکی و بی‌قراری در هنگام نوشتن
13) میز و صندلی‌های نامناسب
ب. ضعف در حافظه‌ي دیداری:
¡ عمده‌ترین مشکل املایی دانش‌آموزان ناتوانی در جایگزینی درست این حروف می‌باشد، علت عمده این نوع غلط‌های املایی ضعف حافظه‌ي دیداری است، یعنی دانش‌آموز در هنگام نوشتن املا قادر نیست تصویر درست کلمه را در ذهن خود یادآوری کند لذا در بازشناسی حروف همصدا دارای مشکل هستند.
علل ضعف حافظه‌ی دیداری:
}
- نقص آموزش معلم
- عدم تمرین و تکرار حروف همصدا توسط دانش‌آموز
- دانش‌آموز قادر نیست تصویر کلمه را در ذهن خود تجسم کند(تجسم ذهنی کلمه)
- نشناختن حروف
- ناتوانی در ترکیب حروف
ج. ضعف در تمیز دیداری
در این نوع مشکل املایی، دانش‌آموز جزییات کلمه را رعایت نمی‌کند مثل از سه دندانه(س) یکی نمی‌نویسد، یا از نقطه‌ها کم و زیاد می‌کند به عنوان مثال کلمه‌ي آش، آس. همچنین ناتوانی در تمیز و تشخیص تفاوت يك چيز از ديگر چيزهاست نظير عدم تشخيص حروفی که دارای تصویر فضایی مشابهی هستند مانند ج به جای چ، د به جای ذ، ک به جای گ و بالعکس. براساس تحقیقات انجام شده 25 درصد از مشکلات املایی دانش‌آموزان مربوط به ضعف در تمیز دیداری است.
د. حساسیت شنوایی
Ò برخی از مشکلات املایی از ضعف شنوایی ناشی می‌شود در این نوع اختلال املایی دانش‌آموز به علت ضعف شنوایی برخی از صداها را نمی‌شنود یا اینکه آن را اشتباه می‌شنود.
پایین بودن حساسیت شنوایی عامل اصلی این اختلال است.
نمونه ی این اختلال :
• نوشتن مسواک به صورت مسباک
نوشتن زنبور به صورت زمبور
• علاوه بر اشتباه در نوشتن کلمات گاهی جا انداختن برخی از حروف و کلمات نیز از ضعف شنوایی است.
شیوه‌ی تلفظ معلم نقش اساسی دارد با تلفظ شمرده و رسا بودن صدای معلم عمده‌ی این مشکل حل خواهد شد.
ه. عدم دقت و توجه
} برخی از مشکلات املایی نیز مربوط به بی‌دقتی دانش‌آموز در دندانه و نقطه، تشدید و جایگزینی نادرست آنها و اشتباهاتي در سركش، تشديد مي‌باشد.
علل اشتباه نویسی در دندانه:
1- نا آشنایی با شکل کلی دندانه و حروف دندانه‌دار
2- نا آشنایی با نوشتن شکل دندانه در کلمه
3- اشتباه در شمارش دندانه‌های حروف دندانه‌دار مثل کلمه نیستند.
5- اشتباه در نوشتن شکل حروف دندانه‌دار در خط تحریری
• 6- نا آشنایی با قواعد خط تحریری به ویژه در اتصال حروف دندانه‌دار به برخی حروف معلمان پایه‌ي اول به ویژه در آموزش حروف دندانه‌دار، مراقب و نظارت کامل بر نحوه‌ی نوشتن دانش‌آموزان داشته باشند و با تمرین و تکرار به برخی تغییراتی که در شکل ظاهری دندانه‌ها و حروف در اتصال به حروف دیگر رخ می‌دهد آشنا شوند و مهارت یابند.
اختلالات املايي و راه كارهاي درمان آن
نوع اختلال: بي دقتي
Ò درصد فراواني: 12
Ò رتبه: دوم
Ò مثال: نهنفته، عسبل، كندم، سيز
Ò علت: عدم تمركز و توجه به صداها و شكل حروف هنگام نوشتن
راهكار مناسب براي رفع اختلال:
1- دو تصوير مشابه كه اختلالات جرئي با
هم دارند در اختيار دانش‌آموزان گذشته
تا اختلالات را پيدا كنند.
2- كلمه‌اي را روي كارتي نوشته به
طوري كه يك از حروف يا دندانه‌هاي آن جا
افتاده باشد و يا كلمه‌ي مورد نظر نقطه و
دندانه‌ي اضافه داشته باشد. (مهربان،
تنور) تا دانش‌آموز آن را اصلاح كند.
3- براي تصحيح ديكته دانش‌آموزان ديگر
از او كمك بگيريم.
نوع اختلال: حافظه شنوايي
¡ درصد فراواني: 20
¡ رتبه: اول
¡ مثال: جا انداختن كلمه در جمله
¡ علت: عدم دقت در خوب گوش دادن و عجله در هنگام نوشتن
راهكار مناسب براي رفع اختلال:
• 1- تكرار جمله‌اي كه در ديكته به كار برده
• شده، براي كل كلاس و جلب توجه همه.
2- دانش‌آموزي كه دچار اين مشكل است در جايي بنشيند كه نزديك معلم باشد.
3- از چنين دانش‌آموزي بخواهيم كه جمله را براي بقيه دانش‌آموزان بخواند.
نوع اختلال: حساسيت شنيداري
درصد فراواني: 6
رتبه: هفتم
مثال: پمبه (پنبه)، ژاله (جاله)
علت: عدم حساسيت در شنيدن صداها
راهكار مناسب براي رفع اختلال:
1- استفاده از نوار كاست و شنيدن انواع
صداها و تشخيص نوع صدا
2- ريختن انواع اشيا (برنج، لوبيا، سنگ
و . . .) در قوطي‌هاي مجزا و به صدا در
آوردن آنها و تشخيص نوع شئ داخل
قوطي
3- پايين آوردن تن صدا توسط معلم به
طوري كه به سختي تشخيص داده شود.
نوع اختلال: نارسا نويسي
} درصد فراواني: 9
} رتبه: سوم
} مثال: رستم و سهراب نيستند
علت :
در دست گرفتن مداد به صورت
نا مناسب، وضعيت قرار گرفتن نا مناسب كاغذ نسبت به بدن، صحيح نبودن جهت كاغذ، ضعيف بودن عضلات و كوچك بودن انگشتان دست (بيش از حد شل و يا سفت نگه داشتن قلم، دوربودن انگشت از سر مداد)
راهكار مناسب براي رفع اختلال:
1- كشيدن خطوط به صورت دلخواه توسط دانش‌آموزان به وسيله‌ي روان نويس، وايت برد، گچ نرم.
2- اصلاح نشستن كودك هنگام نوشتن تكاليف از نظر ارتفاع و موقعيت بن
3- راست نگه داشتن دفتر به صورت زاويه قائمه هنگام نوشتن
4- استفاده از مدادهاي با قطر مناسب با توجه به وضعيت انگشتان او و تمرين‌هايي همچون ماساژ خمير بازي، مچاله و بريدن كاغذهاي باطله، بستن دكمه و زيبا و قفل و كليد
نوع اختلال: موارد آموزشي
درصد فراواني: 8
رتبه: چهارم
مثال: شوده‌ام (شده‌ام)، خوروس (خروس)، خراك (خوراك)
علت: آموزش نادرست آموزگار
نوع اختلال: حافظه توالي ديداري
درصد فراواني: 7
رتبه: پنجم
مثال: دادر (دارد)، آزرو (آرزو)
علت: عدم توانايي يادآوري كلمات به همان ترتيبي كه بوده است
راهكار مناسب براي رفع اختلال:
1- نام بردن ترتيب صف دانش‌آموزان توسط
دانش‌آموزي كه اين مشكل را دارد
راهكار مناسب براي رفع اختلال:
1- نام بردن ترتيب صف دانش‌آموزان توسط
دانش‌آموزي كه اين مشكل را دارد
2- انجام چند حركت ورزشي توسط معلم و تكرار ترتيب آن ورزش‌ها توسط دانش‌آموز.
3- نوشتن چند حرف روي مقوا و سپس يك فرصت كوتاه براي ديدن، به او مي‌دهيم. دانش‌آموز به ياد مي‌آورد، كه از راست به چپ چه حروفي را ديده است. (ص هـ ر م ز)
4- به جاي حروف در تمرين بالا از كلمه استفاده شود. (مادر بهار باران سبز)
نوع اختلال: حافظه ديداري
¡ درصد فراواني: 7
¡ رتبه: پنجم
¡ مثال: اَمو (عمو)، سابون (صابون)
¡ علت: كودك قادر به خاطر آوردن تصوير كلمه نيست
راهكار های مناسب براي رفع اختلال:
• - انجام بازي چه كسي يا چه چيزي در كلاس جا به جا شده است.
• 2- ابتدا دو تصوير ساده را به كودك نشان مي‌دهيم و پس از مخفي كردن تصوير از او مي‌خواهيم كه تصاوير را به ياد آورد. در مرحله‌‌ي بعد از سه تصوير و تصاوير مركب و پيچيده‌تر استفاده مي‌كنيم.
• 3- تهيه كارتهايي به ابعاد 7 در 5 سانتي‌متر و نوشتن چند كلمه كه هم خانواده مي‌باشند تا كودك براي چند روز از اين كارتها استفاده كند. مثلاً در جمله سازي و ساختن داستان و . . . (خاص مخصوص خصوصي)
• 4- تهيه كارتهايي به ابعاد 7 در 5 سانتي‌متر و نوستن دو يا سه كلمه‌اي كه كودك در آنها دچار اشتباه مي‌شود. اين كارتها نيز چند روز متوالي در اختيار وي قرار مي‌گيرد و سپس تعويض مي‌شود. مانند (صابون صبح عمو)
راههاي پيشنهادي براي تقويت املايي دانش آموزان ضعيف
- دقت به مشق ( رونويسي ) و تصحيح غلط ها و رعايت خط زمينه
- توجه به دست ورزي در دوره آمادگي
- مطمئن شدن از شناخت حروف الفباي فارسي
- بررسي دقيق تكليف شب در خانه
- توجه بيشتر به دانش آموزان كند نويس
- پرهيز از حركات اضافي موقع گفتن املا
- استفاده از دانش آموزان ممتاز براي روخواني و تكرار و تمرين در كلاس
- توجه به نوع نشستن
- استفاده از كارت تند خواني
- تركيب صامت و مصوت
- اطمينان از تلفظ صحيح حروفات توسط دانش آموزان
- تصحيح املا توسط خود دانش آموزان و
املاي آبي:
با استفاده از بطري‌هاي خالي سس يا قطره چكان يا آفتابه و آب. در اين روش دانش‌آموزان به محيط حياط برده مي‌شوند و كلماتي را كه معلم مي‌گويد، آنها به وسيله‌ي آب و فشار قوطي روي زمين مي‌نويسند.
روش توپي:
Ò كلمات كليدي يا مشكل را روي كاغذ نوشته و روي توپ مي‌چسبانيم و هر بار توپ را به طرف يك دانش‌آموز پرتاب كرده، او پس از ديدن كلمه، جمله‌اي را به تمام كلاس ديكته مي‌گويد.
كلمه‌ي گم شده:
چند كلمه را روي تابلو درست مي‌نويسيم، يكي از دانش‌آموزان را از كلاس بيرون مي‌فرستيم و سپس يكي از كلمه‌ها را پاك مي‌كنيم تا دانش‌آموز وقتي وارد كلاس شد حدس بزند كدام كلمه پاك شده است و آن را مجدداً بنويسد.
به روش مسابقه:
بين چند نفر اجرا شود كه ابتدا تخته بين دو
يا سه نفر تقسيم شود و كلمه يا جمله
توسط معلم يا گروه به آنها گفته شود.
استفاده از خميرهاي بازي:
• در گروه دانش‌آموزان حروف يا كلمه‌اي را با خمير بازي درست مي‌كنند و در معرض ديد ديگر گروهها قرار مي‌دهند